ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի օբյեկտները Հայաստանում. երեք հուշարձան և նախնական ցանկը

Ինչ են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Ցանկը և նախնական ցանկը

Համաշխարհային ժառանգության ցանկում ներառվում են «բացառիկ համընդհանուր արժեք» ունեցող օբյեկտներ. Կոնվենցիայի կիրառման գործառնական ուղեցույցի համաձայն դա ազգային սահմանները գերազանցող նշանակություն է (կետեր 49 և 77)։ Որոշումն ընդունում է Համաշխարհային ժառանգության կոմիտեն տարեկան նստաշրջանում՝ տասը չափանիշներից մեկով կամ մի քանիսով։ Հայկական օբյեկտները ներառվել են երեք չափանիշով. (ii) — ճարտարապետության և արվեստի ոլորտում «մարդկային արժեքների կարևոր փոխանակում» (երեքն էլ). (iii) — «մշակութային ավանդույթի եզակի կամ առնվազն բացառիկ վկայություն» (Էջմիածին և Զվարթնոց). (iv) — պատմության որևէ փուլ պատկերող «շինության տիպի ակնառու օրինակ» (Հաղպատ և Սանահին)։

Նախնական ցանկը այլ փաստաթուղթ է։ Ուղեցույցի 62-րդ կետի համաձայն դա այն օբյեկտների ցանկն է, որոնք պետությունն ինքն է համարում առաջադրման համար հարմար. առանց դրանում գրառման առաջադրումը չի քննարկվում (կետ 63)։ «Նախնական ցանկում» նշանակում է «երկիրը մտադիր է առաջադրել», ոչ թե «ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն ճանաչել է». մամուլը երբեմն գրում է «հավանություն է տրվել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից», մենք գրում ենք «ներառվել է նախնական ցանկում»։

Ձեր ուղևորության համար կարգավիճակը չի փոխում ո՛չ մուտքը, ո՛չ ճանապարհը. այն ցույց է տալիս, թե որտեղ են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն և ICOMOS-ը մանրամասն նկարագրել՝ ինչ տեսնել։

Համաշխարհային ժառանգության երեք օբյեկտ

Երեքից և ոչ մեկը չկա «վտանգված» ցանկում։ Սեփականատերը Հայ Առաքելական եկեղեցին է, բացի Զվարթնոցի հատվածից. այն պետական է։ Ցանկում ընդամենը ավելի քան 1,270 օբյեկտ կա։ Օբյեկտների էջերը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կայքում. № 777, № 960, № 1011։

Հաղպատ և Սանահին։ Հաղպատը, ըստ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի տեքստի, հիմնադրվել է 976 թվականին Խոսրովանույշ թագուհու կողմից. գլխավոր եկեղեցին՝ Սուրբ Նշանը, ավարտվել է 991 թվականին, ճարտարապետը՝ Տրդատը։ Գավիթը XIII դարի սկզբի է, զանգակատունը՝ 1245 թվականի։ Սանահինում Աստվածածին եկեղեցին 930-ական թվականների է, Ամենափրկիչը՝ 957–966 թվականների. Ամենափրկիչի 1181 թվականի գավիթը ICOMOS-ը նկարագրում է որպես քառասյուն «խաչը քառակուսու մեջ» հատակագծի «ամենավաղ հայտնի օրինակ». պահպանվել է 50-ից ավելի խաչքար։ XIII դարի կամուրջը Դեբեդի վրա առանձին բաղադրիչ է։ Կոմիտեն Հաղպատը ներառել է 1996 թվականին Մերիդայում, իսկ 2000 թվականին Քեռնսում հավանություն է տվել Սանահինով ընդլայնմանը։

Լուսանկար՝ Diego Delso, CC BY-SA 4.0

Գեղարդ։ Գլխավոր եկեղեցին՝ Կաթողիկեն, արձանագրությամբ 1215 թվականի է, գավիթը՝ մոտ 1225-ի, ժայռափոր եկեղեցիները՝ մինչև 1250-ի և 1283-ի, դամբարանը՝ 1288-ի։ Ամենավաղ արձանագրությունները 1177 և 1181 թվականների են՝ պարսպից դուրս գտնվող մատուռի վրա։ Նախկին անվանումը Այրիվանք էր՝ «քարանձավի վանք», ներկայիս Գեղարդավանքը՝ «նիզակի վանք», հանդիպում է 1250 թվականի փաստաթղթից սկսած։ 2018 թվականի դեկտեմբերի 7-ից Գեղարդը 1954 թվականի Հաագայի կոնվենցիայի երկրորդ արձանագրության համաձայն գտնվում է Ուժեղացված պաշտպանության տակ գտնվող մշակութային արժեքների միջազգային ցանկում. հայկական օբյեկտներից այնտեղ միայն այն է։ Հանդիպում է «Գառնին և Գեղարդը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի օբյեկտ են» ձևակերպումը. այն անճշտություն է. Գեղարդը № 960 է, իսկ Գառնին միայն նախնական ցանկում է։

© BarevTrip

Էջմիածին և Զվարթնոց։ Ավանդության համաձայն՝ Մայր տաճարը կառուցվել է 301–303 թվականներին Տրդատ III թագավորի և Գրիգոր Լուսավորչի կողմից (տե՛ս «Ավանդության համաձայն» բաժինը)։ Ներկայիս խաչաձև հատակագիծը 480-ական թվականների վերակառուցման արդյունք է, քարե գմբեթը՝ VII դարի առաջին երրորդի, զանգակատունը՝ 1650-ական թվականների, Նաղաշ Հովնաթանի որմնանկարները՝ XVIII դարի սկզբի։ Վերականգնումը տևել է 2012-ից 2024 թվականը. տաճարը 2018 թվականից փակ էր այցելուների համար և նորից բացվեց 2024 թվականի սեպտեմբերին։ Հռիփսիմե եկեղեցին 618 թվականի է, Գայանեն՝ 630-ի, Շողակաթը՝ 1694-ի։ Զվարթնոցը կառուցվել է Ներսես III Շինարար կաթողիկոսի օրոք և ավարտվել մոտ 662 թվականին. ավերվել է X դարում, հավանաբար երկրաշարժից. XX դարի սկզբին այն բացահայտել է Թորոս Թորամանյանը, իսկ 1923 թվականից թանգարան-արգելոց է։

Լուսանկար՝ Yerevantsi, CC BY 4.0

Նախնական ցանկ. ութ գրառում

Հայաստանի նախնական ցանկում ութ գրառում կա, դրանք ներքևի աղյուսակում են։ Արդի ցանկը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կայքում։

Ութ գրառումներից չորսը կատալոգի կանգառներ են՝ Նորավանք, Տաթև, Գառնի և Արենի-1։ Խոր Վիրապը, Սևանավանքը, Հաղարծնի վանքը, Գոշավանքը, Օձունը և Ամբերդը Ցանկում չեն։ Սա կարգավիճակ է, ոչ թե վայրի գնահատական։ Գառնիի մասին՝ Գառնիի տաճար. աշխատանքային ժամեր, տոմսեր և ինչպես հասնել Երևանից. կարճ ելքի համար Գառնիի և Խոր Վիրապի միջև ընտրության մասին՝ Գառնի՞, թե՞ Խոր Վիրապ. ինչ ընտրել, եթե Երևանում մեկ օր ունեք։

© BarevTrip

Ոչ նյութական ժառանգություն. առանձին ցանկ

Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության առանձին ներկայացուցչական ցանկը շենքերի հետ կապ չունի. Հայաստանը դրանում ութ տարր ունի՝ դուդուկ (2008), խաչքարի արվեստ (2010), «Սասունցի Դավիթ» էպոս (2012), լավաշ (2014), քոչարի պար (2017), հայկական տառերի արվեստ (2019), ուխտագնացություն դեպի Թադեոս առաքյալի վանք (2020, Իրանի հետ) և Գյումրիի դարբնություն (2023)։ Երկու հայտ՝ «Տիրգան/Վարդավառ» (Իրանի հետ) և «Արենիի համայնքի գինեգործություն», սպասում են 2026 թվականի նոյեմբերի 30-ից դեկտեմբերի 5-ը Սյամենում կայանալիք նստաշրջանի որոշմանը։ Լավաշի թխումը առանձին կանգառ է Գառնի, Գեղարդ և լավաշի թխում շրջագայության մեջ։

Աշխատանքային ժամեր և տոմսեր

Հայ Առաքելական եկեղեցու վանքերի պաշտոնական ժամանակացույց չկա. այն հրապարակվում է միայն Մայր Աթոռի թանգարանների համար։ Մուտքի տոմսերը ուղևորության գնի մեջ չեն մտնում՝ գնվում են տեղում, առանձին. ավելի հուսալի է ունենալ կանխիկ դրամ։ Աղյուսակի գումարները հաստատությունների գներն են՝ վճարվում են տեղում։

Արենի-1-ի, Նորավանքի և Տաթևի ժամերն ու մուտքը աղյուսակում չեն. այդ վայրերը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Ցանկում չեն։

Ինչպես տեսնել մեկ օրում. երեք ուղղություն

Ցանկի երեք օբյեկտը գտնվում է Երևանից երեք ուղղությամբ, կատալոգը դրանք հավաքում է երեք ուղևորության մեջ։ Գինը մեքենայի համար է՝ սեդան կամ մինիվեն. վերցնում ենք ձեր հյուրանոցից կամ հասցեից ձեր ընտրած ժամին, լռելյայն՝ 09:00։

Արևմուտքը կա նաև ավելի երկար տարբերակով՝ Սարդարապատով. Էջմիածին, Սարդարապատ և Զվարթնոց, 8 ժ · 130 կմ, գինը ուղևորության էջում է։ Երեք օբյեկտը մեկ օրում կատալոգով չի ստացվում. երեք ուղևորությունը միասին 21 ժամ է, իսկ միայն հյուսիսը Լոռի ու հետ ճանապարհի պատճառով վերցնում է 10 ժամ։ Երկօրյա պլան. առաջին օրը՝ արևելքն ու արևմուտքը, երկրորդ օրը՝ հյուսիսը։ Գեղարդը, Էջմիածինը և Զվարթնոցը մեկ օրում կատալոգում չկա. այդպիսի օրը պատվիրեք սեփական երթուղով՝ հաշվարկ երկու ժամում, շուրջօրյա, դա հարցում է, ոչ թե ամրագրում։ Չեղարկման և վարորդի լեզվի մասին՝ ինչպես է աշխատում։ Հարակից պատասխաններ. ինչ համատեղել Երևանից մեկ օրում, քանի օր է պետք Երևանից մեկօրյա ուղևորությունների համար, Գառնի և Գեղարդ ինքնուրույն թե վարորդի հետ, մասնավոր վարորդ, խմբային էքսկուրսիա թե մեքենայի վարձույթ։

Երբ գնալ և ինչ սահմանափակումներ հաշվի առնել

Ավանդության համաձայն

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն և ICOMOS-ը իրենք են այս պատմությունները նշում որպես ավանդույթ. շենքերի թվականները՝ վերևում։

• Ավանդության համաձայն՝ Գեղարդը IV դարում հիմնել է Գրիգոր Լուսավորիչը. պահպանված ամենավաղ արձանագրությունները 1177 և 1181 թվականների են։
• Եկեղեցական ավանդության համաձայն՝ Քրիստոսին խոցած նիզակը Հայաստան է բերել Թադեոս առաքյալը. դրանից վանքը ստացել է «նիզակի վանք» անունը։ XVIII դարի երկրորդ կեսին նիզակը տեղափոխվել է Էջմիածին. այսօր այն այնտեղ է, Գեղարդում չէ։
• Ըստ V դարի պատմիչ Ագաթանգեղոսի՝ Գրիգոր Լուսավորչին երևացել է Քրիստոսը և ոսկե մուրճով հարվածել է գետնին. այդ տեղում եկեղեցի է կառուցվել՝ Էջմիածին, «իջավ Միածինը»։
• Եկեղեցական ավանդույթի համաձայն՝ առաջին տաճարը կառուցվել է 301–303 թվականներին՝ քրիստոնեության ընդունումից անմիջապես հետո. ներկայիս տեսքը 480-ական թվականներից սկսած վերակառուցումների արդյունք է։
• Ավանդության համաձայն՝ 1694 թվականի Շողակաթ եկեղեցին կանգնած է IV դարի մատուռի տեղում, որտեղ լույսի ճառագայթ է ընկել Հռիփսիմեի նահատակ կույսերի վրա։

Ինչ պարզել տեղում

• Վանքերի ժամերը։ Գեղարդի, Հաղպատի, Սանահինի, տաճարի, Հռիփսիմեի և Գայանեի պաշտոնական ժամանակացույց չկա. պատվիրելիս դիսպետչերից հարցրեք բացման ժամը և ձմեռային ռեժիմը։
• Գառնիի ժամերը։ Ձմռանը տաճարը փակվում է թանգարանի կայքում նշվածից շուտ. զանգահարեք թանգարան նախորդ օրը։
• Վճարումը դրամարկղում։ Վերցրեք կանխիկ դրամ. թանգարաններում և վանքերում դա ամենահուսալին է։
• Նախնական ցանկ։ «Տիրգան/Վարդավառ» և «Արենիի համայնքի գինեգործություն» հայտերի մասին կորոշի 2026 թվականի նոյեմբերի 30-ից դեկտեմբերի 5-ը Սյամենում կայանալիք նստաշրջանը։
• Շինությունների թվականները։ Որոշ թվականների շուրջ աղբյուրները մի քանի տարով տարբերվում են. հոդվածում բերված են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի և ICOMOS-ի թվականները։